Waaruit volgt de zorgplicht voor bomen en wat vragen artikel 6:162 en 6:174 BW?

Wie voor het eerst uitzoekt waar de zorgplicht voor bomen precies staat, komt van een koude kermis thuis: er is geen wet die zegt hoe vaak u moet controleren of wat u moet noteren. De verplichting volgt uit twee algemene artikelen uit het Burgerlijk Wetboek, en die zwijgen over frequenties. Dit artikel legt uit wat artikel 6:162 en artikel 6:174 BW wel van u vragen, en hoe u daar als beheerder een werkbare praktijk van maakt.

Er bestaat geen boomwet

Boomeigenaren zoeken vaak naar een voorschrift met een getal erin, zoals dat bij andere beheertaken wel bestaat. Voor bomen is dat er niet. De zorgplicht van een boomeigenaar volgt uit artikel 6:162 BW over de onrechtmatige daad en uit artikel 6:174 BW over aansprakelijkheid voor opstallen. Beide artikelen zijn open geformuleerd en gaan over veel meer dan bomen.

Die openheid heeft een keerzijde en een voordeel. De keerzijde is dat niemand u vooraf vertelt wanneer u genoeg heeft gedaan. Het voordeel is dat u de invulling zelf kunt afstemmen op uw areaal: een monumentale beuk boven een schoolplein vraagt iets anders dan een jonge laanboom langs een landweg. Wat in beide gevallen wordt verwacht, is dat u een redelijke, navolgbare werkwijze hanteert en dat u die ook uitvoert.

Visual Tree Assessment, kortweg VTA, is in Nederland de gangbare methodiek voor de periodieke boomveiligheidscontrole. Het is geen wettelijk voorschrift, maar wel de manier waarop het vak deze taak invult. Wie een andere werkwijze kiest, kan dat verdedigen, maar zal moeten uitleggen waarom die minstens zo zorgvuldig is.

Artikel 6:162 BW: de onrechtmatige daad

Artikel 6:162 BW is de algemene regel dat wie onrechtmatig handelt tegenover een ander, en aan wie dat is toe te rekenen, de schade moet vergoeden. Nalaten valt daar ook onder. Voor een boombeheerder betekent dat: als u wist of behoorde te weten dat een boom een risico vormde en u deed niets, dan kan dat nalaten u worden aangerekend.

Het draait dus om wat u redelijkerwijs had moeten weten. Daar zit de kern van het hele vraagstuk. Een beheerder die zijn bomen periodiek laat beoordelen, de bevindingen opvolgt en dat alles bijhoudt, kan onderbouwen dat hij niet onzorgvuldig was. Een beheerder die geen enkel spoor van controle kan tonen, heeft dat verhaal niet.

De vragen die in zo'n discussie terugkomen, zijn steeds praktisch van aard. Hoe waarschijnlijk was het dat er iets mis zou gaan? Hoe ernstig zijn de gevolgen op deze plek, gelet op wat er onder de boom gebeurt? Hoe eenvoudig en hoe kostbaar was de maatregel geweest die het had voorkomen? Wie deze drie vragen bij elke bevinding beantwoordt en het antwoord noteert, denkt dus feitelijk al in de juiste termen.

Artikel 6:174 BW: aansprakelijkheid voor opstallen

Artikel 6:174 BW gaat over aansprakelijkheid voor opstallen die niet voldoen aan de eisen die men daaraan mag stellen. Deze route is voor een benadeelde aantrekkelijker, omdat er minder hoeft te worden aangetoond over verwijtbaar gedrag. Voor de beheerder betekent het dat de discussie zich verplaatst naar de vraag of de situatie voldeed aan wat men redelijkerwijs mocht verwachten.

Praktisch verandert dat weinig aan uw taak, maar het maakt de bewijspositie wel scherper. U wilt kunnen laten zien dat de situatie op de peildatum bekend was, beoordeeld was en dat er, als er iets aan de hand was, een maatregel aan hing met een termijn. Dat is geen juridische kunstgreep, dat is gewoon behoorlijk beheer, alleen dan opgeschreven.

Wat de zorgplicht praktisch van u vraagt

De twee wetsartikelen vertalen zich in vier taken die elkaar opvolgen. Ze zijn simpel te benoemen en de moeilijkheid zit hem in het volhouden.

Weten welke bomen van u zijn

Zonder actueel overzicht is elke controlecyclus een schatting. Bij overdrachten van percelen, herinrichtingen en fusies raken bomen zoek: ze staan in geen enkel bestand, of in twee bestanden tegelijk met verschillende nummers. Een eenduidige lijst met boomnummer, standplaats, soort en eigenaarschap is de basis waarop al het andere rust.

Periodiek beoordelen door iemand die het kan

De frequentie bepaalt u zelf, afgestemd op risico en gebruik van de plek. Wat u vervolgens vastlegt, is dat de controle daadwerkelijk volgens dat schema is uitgevoerd, door wie en met welke uitkomst. Dat de uitkomst vaak "geen bijzonderheden" is, doet daar niets aan af: juist die regels bewijzen dat een boom in beeld was.

Opvolgen binnen een termijn

Een geconstateerd gebrek zonder einddatum is in een discussie eerder belastend dan ontlastend. Het laat namelijk zien dat u het probleem kende en er niets mee deed. Elke bevinding krijgt daarom een maatregel, een verantwoordelijke en een datum, en wordt afgemeld zodra het werk klaar is.

Vastleggen zodat een buitenstaander het kan volgen

Vastleggen is geen administratieve luxe maar het sluitstuk van de zorgplicht. Hoe u een waarneming zo noteert dat er later niets te raden valt, staat uitgewerkt in de praktische gids over het vastleggen van een VTA-controle.

Eigenaar, beheerder en aannemer: wie draagt wat

In de praktijk is het beheer vrijwel altijd verdeeld. Een gemeente is eigenaar, een aannemer voert het snoeiwerk uit, een adviesbureau loopt de controlerondes. Contractueel kunt u taken beleggen, maar de positie van eigenaar verdwijnt daarmee niet. U blijft degene die moet kunnen laten zien dat het geheel klopt.

Dat pleit voor drie afspraken in elk contract. Ten eerste: de opdrachtnemer levert zijn waarnemingen aan in het systeem van de eigenaar, niet alleen in een eigen rapportage. Ten tweede: bevindingen met een korte termijn worden gemeld op het moment dat ze worden gedaan, niet pas bij de eindrapportage. Ten derde: bij het einde van het contract gaat het volledige gegevensbestand mee terug, inclusief foto's, in een formaat dat u zelf kunt lezen.

Die laatste afspraak wordt het vaakst vergeten en doet het meeste pijn. Een areaal waarvan de historie bij een vertrekkende partij achterblijft, begint bij nul, en dat is precies de situatie waarin u niet wilt staan als er iets gebeurt.

De andere zorgplicht: soorten en broedvogels

Naast de civielrechtelijke zorgplicht loopt er een tweede, die over natuur gaat. De Wet natuurbescherming is per 1 januari 2024 opgegaan in de Omgevingswet, die op diezelfde datum in werking trad. De zorgplicht voor beschermde soorten en voor broedvogels blijft daarbij onverkort gelden.

Voor het dagelijkse beheer betekent dat: bij snoei- en kapwerk houdt u rekening met nesten, holtes en verblijfplaatsen. Ook die afweging hoort in het dossier. Noteert u bij een uitgestelde maatregel alleen "niet uitgevoerd", dan lijkt dat op nalatigheid. Noteert u "uitvoering uitgesteld in verband met een bewoond nest, opnieuw ingepland", dan is hetzelfde uitstel een zorgvuldige beslissing die u kunt uitleggen.

Openbaarheid: wat een overheidsbeheerder moet kunnen tonen

Gemeenten en andere overheden hebben nog een extra reden om hun boomgegevens op orde te hebben. De Wet open overheid is in werking sinds 1 mei 2022. Bewoners, actiegroepen en journalisten kunnen informatie opvragen, en bij bomen gebeurt dat regelmatig: rond een kapvergunning, na een storm of bij een herinrichting.

Een gestructureerd dossier maakt zo'n verzoek een kwestie van exporteren. Een verzameling losse rapporten, mails en spreadsheets maakt er een project van dat weken kost. Datzelfde geldt voor de vragen die over persoonsgegevens gaan: een melding van een bewoner met naam en adres is een verwerking waarvoor de AVG geldt. Wat u daarmee doet en hoe lang u het bewaart, komt aan bod in de antwoorden over boomdossiers, bewaartermijnen en de AVG.

Wat een verzekeraar of rechter in het dossier zoekt

Als het misgaat, gaat het gesprek over een beperkt aantal vragen. Het loont om uw registratie zo in te richten dat u die vragen in enkele minuten kunt beantwoorden.

Vraag	Wat u wilt kunnen tonen
Was deze boom bij u bekend?	Een regel met boomnummer, standplaats, soort en eigenaarschap
Wanneer is hij voor het laatst beoordeeld?	Datum, naam van de controleur en de gebruikte werkwijze
Wat is er toen gezien?	De waarneming per zone en de foto's die eraan vastzitten
Wat is er met die bevinding gedaan?	Maatregel, termijn, uitvoerder en afmelddatum
Volgt de boom een schema?	De cyclus en de eerstvolgende geplande controle of herinspectie
Is er na de melding gereageerd?	Meldingen van derden met datum en de opvolging daarvan

Hoe zo'n reeks vragen er concreet uitziet in de dagen na zwaar weer, is uitgewerkt in de geschetste situatie waarin een tak op een auto valt.

Bewaren: langer dan u gewend bent

Voor de fiscale administratie geldt een bewaarplicht van zeven jaar, en voor gegevens over onroerende zaken tien jaar. Een boomdossier heeft echter een andere logica: de waarde ervan zit juist in de reeks. Wie kan laten zien dat dezelfde boom door de jaren heen op vaste momenten is bekeken, staat sterker dan wie alleen de laatste ronde kan overleggen.

Verwijder dus niet automatisch en beperk het opschonen tot persoonsgegevens die u niet meer nodig heeft, zoals contactgegevens bij afgehandelde meldingen. De technische waarnemingen en de foto's houdt u, ook van bomen die er niet meer staan.

Conclusie: de wet vraagt geen formulier, maar wel een spoor

Artikel 6:162 en artikel 6:174 BW schrijven geen frequentie voor en geen sjabloon. Ze vragen dat u redelijk handelt en dat u dat kunt onderbouwen. Dat lukt met vier dingen: weten welke bomen van u zijn, ze periodiek laten beoordelen, bevindingen binnen een termijn opvolgen en het geheel zo vastleggen dat een buitenstaander het kan volgen.

Precies daarvoor is het boomdossier van Zorgplicht Boom gemaakt: controles, maatregelen en herinspecties per boomnummer, met foto's die aan de waarneming vastzitten en een historie die niet verdwijnt als een contract afloopt. Wilt u weten hoe dat past bij uw areaal en uw contracten, stuur dan een bericht via het contactformulier; u krijgt binnen twee werkdagen antwoord. Wie erachter zit en waarom registratie rond bomen zijn vak is, leest u op de auteurspagina van Jimenez Julien.